Nie jedziemy w paszczę tornada

Większość z nas rano sprawdza pogodę w aplikacji albo zerka na termometr. A pan?

Zazwyczaj zaczynam od portalu pogodowego lub aplikacji. Robię krótką analizę, co czeka mnie danego dnia, a później dostosowuję się już do tego, co rzeczywiście występuje. Mam o tyle dobrze, że około 200 metrów od mojego domu znajduje się stacja Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad, więc mogę sprawdzić, co dzieje się w czasie rzeczywistym. Aplikacja uzupełniona danymi pomiarowymi i obserwacją, w zupełności wystarcza, żeby zaplanować dzień.

Podczas takich łowów człowiek myśli tylko o tym, co dzieje się dookoła. Nie ma pracy, telefonów ani maili – ma jeden cel i może się skupić na jednej rzeczy. Fot. Piotr Szuster - archiwum prywatne

A prognozy na dziesięć dni albo na całe wakacje? Można im ufać?

To zależy, czego od nich oczekujemy. Prognozy długoterminowe pokazują, jak w kolejnych tygodniach lub miesiącach mogą się kształtować średnie wartości różnych parametrów, na przykład temperatury czy opadów. Odnoszą się raczej do regionów i krajów niż do konkretnych miejscowości. Nie powiedzą nam, jaka będzie pogoda w danym miejscu, konkretnego dnia i o konkretnej godzinie. To zupełnie inny produkt niż prognoza krótkoterminowa i trzeba umieć go interpretować. Oczywiście jest też obarczony większym błędem.

Pamięta pan burzę, od której zaczęła się pana fascynacja pogodą i gwałtownymi zjawiskami?

Ciężko mówić o jednym wielkim, przełomowym zdarzeniu. W czasach licealnych, chyba w 2009 albo 2010 roku, zaciekawiła mnie burza, podczas której musiałem w nocy przejść przez las. Nie było tam jakiegoś wielkiego strachu. Zależało mi przede wszystkim, żeby szybko dojść do domu, bo było późno.

Burza nie znajdowała się bezpośrednio nade mną, ale była bardzo aktywna elektrycznie. Nie miałem latarki ani wypasionego telefonu, którym mógłbym oświetlić drogę, a mimo to dało się iść. Wyładowania występowały tak często, że rozświetlały ścieżkę nawet w lesie. To było bardzo ciekawe. Człowiek był młody, trochę inaczej pojmował świat, a dostęp do danych meteorologicznych i zobrazowań radarowych był wtedy znacznie gorszy. Było więc także dużo więcej niepewności.

Później trafiłem do środowiska Polskich Łowców Burz i ta ciekawość jeszcze się rozwinęła. Ważny był też aspekt społeczny. Kiedy spotyka się grupę ludzi zainteresowanych tym samym tematem, po prostu dobrze spędza się z nimi czas.

A jak narodziło się Stowarzyszenie Skywarn Polska?

Stowarzyszenie formalnie działa od 2008 roku i zrzesza około 40 osób zainteresowanych zjawiskami burzowymi. Zajmujemy się edukacją, prognozowaniem, ostrzeganiem i badaniami naukowymi. Pierwsze spotkania odbywały się jeszcze w 2007 roku. Starsi koledzy dyskutowali na forach internetowych, później wykupili serwer, założyli stronę i własne forum. Tam przez długi czas toczyło się życie stowarzyszenia. Organizowaliśmy zloty, wymienialiśmy się doświadczeniami, a bardziej zaawansowani członkowie szkolili pozostałych.

Po drodze było kilka ważnych momentów: uwzględnienie w prognozie możliwości wystąpienia trąby powietrznej 15 sierpnia 2008 roku, prognozy przed kolejnymi takimi zdarzeniami, ostrzeżenie najwyższego stopnia przed burzą wiatrową z 2017 roku, która spowodowała tragedię w Suszku, czy działania na rzecz łatwiejszego dostępu do danych meteorologicznych. W 2023 roku podpisaliśmy porozumienie z IMGW-PIB (Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy – red.) i dziś przekazujemy instytutowi informacje z terenu, aby synoptycy wiedzieli, co rzeczywiście dzieje się pod chmurą.

Zaczynaliśmy więc jako grupa „freaków”, a mówiąc kolokwialnie, nerdów. To byli koledzy z długimi włosami i bardzo grubymi okularami. Dzisiaj, gdyby zebrać publikacje naukowe członków stowarzyszenia i poddać je ministerialnej ewaluacji, podejrzewam, że uzbierałby się z tego mały instytut naukowy.

Większość łowców obserwuje trąbę powietrzną z bezpiecznej odległości. Fot. Piotr Szuster - archiwum prywatne

Pan połączył burze z informatyką. Jak te dwa światy się spotkały?

Programowania zacząłem się uczyć dość wcześnie. Pierwsze proste aplikacje tworzyłem jeszcze w szkole podstawowej, a w liceum programowałem już w C++. Wybór informatyki jako kierunku studiów był pragmatyczny – informatycy mogli wtedy dobrze zarabiać i utrzymać się z pracy w firmach wytwarzających oprogramowanie.

Ja poszedłem nieco inną drogą i zacząłem tworzyć oprogramowanie dla meteorologów, bo na rynku nie było go zbyt wiele. Najpierw powstał system ostrzeżeń meteorologicznych SkyPredict 2, później program do analizy profili atmosfery, który był moją pracą magisterską. Jego silnik obliczeniowy wykorzystaliśmy potem w bibliotece thundeR, dziś używanej na całym świecie, między innymi przez NASA Langley Research Center. Informatyka pozwoliła zautomatyzować wiele analiz, które wcześniej były bardzo czasochłonne. Komputer może je wykonać znacznie szybciej.

Był pan również strażakiem ochotnikiem. Wiedza o pogodzie przydawała się podczas akcji?

Do OSP w Libiążu trafiłem z ciekawości. Kolega z liceum chciał założyć grupę ratowniczą zajmującą się ratownictwem medycznym. Przyszedłem na kilka spotkań, bardzo miło mnie przyjęto i już tam zostałem.

Najwięcej wyjazdów dotyczyło pożarów nieużytków i traw. Możliwość przewidzenia, jak będzie zachowywał się wiatr, była wtedy ważna dla bezpieczeństwa. Podobnie podczas zdarzeń wiatrowych: burza zerwała dachy, strażacy wchodzili je zabezpieczać, a na horyzoncie pojawiał się kolejny błysk. Trzeba było rozstrzygnąć, czy nadchodzi następne niebezpieczne zjawisko i należy przerwać działania, czy może gdzieś dalej iskrzy uszkodzona linia energetyczna. Taka wiedza pomagała ocenić rzeczywiste zagrożenie.

Dziś nie mam już czasu na regularną służbę, ale staram się ostrzegać strażaków przed groźnymi zjawiskami, żeby mogli się przygotować.

„Łowca burz” brzmi niczym bohater kina katastroficznego, a nie człowiek siedzący przed komputerem. Jak wygląda to w Polsce?

Różnie. Część osób, szczególnie młodszych, które nie są jeszcze tak mocno wciągnięte w życie zawodowe, przemierza Polskę, obserwuje i dokumentuje burze. Przekazują nam informacje, a my przekazujemy je do IMGW-PIB. Dzięki temu synoptyk wie, co dzieje się w terenie.

Prowadziłem takie obserwacje także w Stanach Zjednoczonych. Wygląda to trochę inaczej niż w „Twisterze”. Nawet w Teksasie łowcy – poza nielicznymi osobami dysponującymi specjalnie przystosowanymi pojazdami – nie wjeżdżają bezpośrednio w trąbę powietrzną. Większość obserwuje ją z bezpiecznej odległości.

W Polsce obserwacje są mniej zorganizowane i częściej skupiają się na robieniu efektownych zdjęć. Nasze warunki są też bardziej skomplikowane niż na amerykańskich równinach, dlatego burze potrafią rozwijać się inaczej, niż wskazywały prognozy. Bardzo groźne zjawiska oczywiście zdarzają się także u nas, ale na ogół rzadziej.

Przywiózł pan ze Stanów Zjednoczonych jakąś szczególną historię?

Obserwowaliśmy kiedyś w Teksasie, jak całe stado bydła ustawia się tyłem do padającego gradu. Wcześniej o tym słyszałem, ale wtedy pierwszy raz zobaczyłem, jak wszystkie krowy idealnie się synchronizują, żeby dostać gradzinami w zad, a nie w głowę. Zwierzęta mają instynkt samozachowawczy.

Ludzie nie zawsze reagują równie rozsądnie. Są przyzwyczajeni do infrastruktury i systemów bezpieczeństwa, które dają im poczucie pewności. Kierowca widzi burzę, ale nadal jedzie z dużą prędkością, bo wierzy, że samochód w razie czego wykryje zagrożenie i zahamuje. Tymczasem gwałtowny opad ogranicza widzialność, a boczny poryw wiatru może doprowadzić do karambolu. Podobnie jest z rolnikami pracującymi w polu albo turystami w górach. Część ludzi nie zna prognozy, część ją bagatelizuje, a część nie traktuje ryzyka poważnie. Zwierzę widzi zagrożenie i raczej nie pcha się w niebezpieczne miejsce.

Dominator 3 to opancerzony pojazd służący do śledzenia i wjeżdżania w środek tornad. Fot. Piotr Szuster - archiwum prywatne

W „Twisterze” bohaterowie jadą w paszczę tornada, a po niebie latają krowy. Co kino pokazuje dobrze, a co sprawia, że przewraca pan oczami?

Niektóre rzeczy są przejaskrawione. Sondy podobne do filmowej Dorothy rzeczywiście wykorzystywano kiedyś w kampaniach pomiarowych, ale dziś wiele obserwacji prowadzi się za pomocą dronów. Jest bezpieczniej: nie trzeba zbliżać się do trąby powietrznej, jeśli dron zostanie uszkodzony, będzie to tylko strata materialna.

Film zawiera też niebezpieczny błąd. W jednej ze scen bohaterowie chowają się pod drewnianym mostem. Tymczasem ani most, ani wiadukt nie stanowią ochrony przed tornadem, ponieważ największym zagrożeniem są niesione przez wiatr odłamki, przed którymi takie miejsce nas nie osłoni.

Ale kino to kino, fikcja to fikcja, a fabuła to fabuła. Nie zawsze twórcom zależy, żeby odwzorować rzeczywistość jeden do jednego. „Twister” był ciekawym filmem i na pewno rozbudzał wyobraźnię. Lubię czasem oglądać przedstawioną w nim pasję ludzi.

Huragan, orkan, tornado, trąba powietrzna… Możemy używać tych słów zamiennie, żeby uniknąć powtórzeń?

Każde z nich oznacza inne zjawisko. Zamiennie możemy używać określeń „tornado” i „trąba powietrzna”, ale tornado i huragan nie są tym samym. Derecho, czyli rozległa burza wiatrowa, także nie jest synonimem huraganu.

Często w mediach pojawiają się relacje mieszkańców, którzy mówią: „Wiało tak silnie, że to musiała być trąba powietrzna”. Później analizujemy zniszczenia, zdjęcia lub nagrania i okazuje się, że było to inne zjawisko związane z superkomórką burzową. Taką informację trudno potem wyprostować.

Czy w Polsce może się zdarzyć tornado jak z filmu katastroficznego?

Może wystąpić wiele trąb powietrznych jednego dnia. 17 lutego 2022 roku odnotowano w Polsce ponad 30 takich zdarzeń. Silne tornada, porównywalne z najgroźniejszymi notowanymi w Stanach Zjednoczonych, zdarzają się jednak w Europie Środkowej niezmiernie rzadko. Ostatnim bardzo silnym zjawiskiem w naszym regionie było tornado, które 24 czerwca 2021 roku uderzyło w okolice Hodonína w Czechach.

Trzeba przy tym pamiętać, że „raz na sześć lat” nie znaczy „dokładnie co sześć lat”. W badaniach mówi się o średnim czasie powrotu danego zjawiska. To trochę jak z rzutem monetą: po kilku orłach z rzędu reszka nie musi wypaść właśnie teraz, choć wraz z długą serią nasze zdziwienie rośnie.

Czy zmiana klimatu oznacza więcej gwałtownych burz?

To zależy, o jakim zjawisku mówimy. Wraz ze wzrostem średniej temperatury w atmosferze jest więcej energii i pary wodnej. Burze mogą więc nieść więcej wody, a jeśli przemieszczają się wolniej, częściej powodują zalania i podtopienia. Znaczenie ma też rozwój miast i infrastruktury: im więcej zabudowanych terenów, tym większa szansa, że intensywny opad spowoduje szkody.

Możemy się również spodziewać groźnych porywów wiatru. W przypadku gradu prawdopodobnie rzadziej będzie występował ten drobny, bo w grubszej warstwie ciepłego powietrza zdąży się stopić. Jeżeli jednak grad dotrze do powierzchni, częściej mogą to być duże gradziny powodujące szkody.

Najtrudniej mówić o trąbach powietrznych. Do ich powstania potrzebna jest bardzo konkretna kombinacja wielu czynników, często działających lokalnie. Z jednej strony rośnie energia dostępna dla burz, z drugiej mogą słabnąć uskoki wiatru, które pomagają je organizować. To tak, jakby ktoś w samochodzie jednocześnie naciskał pedał gazu i hamulec. Czy samochód przyspieszy? Nie wiadomo. Dlatego nie da się uczciwie sprowadzić tego zagadnienia do stwierdzenia, że wraz ze zmianą klimatu tornad będzie po prostu więcej.

A co zmiana klimatu może oznaczać dla lasów? Czy rozległe wiatrołomy będą zdarzały się częściej?

Można spodziewać się wzrostu liczby zdarzeń, choć nie każde będzie miało skalę burzy wiatrowej z 2017 roku. Częściej mogą pojawiać się szkody
istotne z punktu widzenia konkretnego nadleśnictwa, a trend dotyczący miąższości uszkodzonego drewna prawdopodobnie będzie wzrostowy.

Badania układów liniowych wskazują, że w ciepłej porze podwyższona częstotliwość ich występowania zaznacza się w pasie biegnącym od Węgier, przez Małopolskę, Podkarpacie i Mazowsze, po północno-wschodnią Polskę. To jednak analiza wieloletnia, a nie zapowiedź, że konkretna burza wybierze właśnie tę trasę.

Dlaczego zatem wiatr potrafi położyć drzewa w jednym leśnictwie, a po drugiej stronie drogi nie zostawić niemal żadnych szkód?

Takie zjawisko możemy rozpoznać, ale niestety dopiero krótko przed jego wystąpieniem. Znaczenie ma silny wiatr na wysokości około trzech kilometrów, który napędza komórki burzowe, a także suche warstwy powietrza czy elementy wbudowane w układ, na przykład superkomórki. Liczy się miejsce powstania pierwszych komórek, sposób, w jaki się wzmacniają i organizują, oraz to, gdzie w układzie rozwiną się najsilniejsze prądy zstępujące.

Na radarze można obserwować te procesy i wskazywać obszary najbardziej zagrożone, ale lokalnie porywy mogą być znacznie silniejsze niż tuż obok. To proces zachodzący w małej skali. Atmosfera potrafi zaskoczyć.

Po tylu latach burze nadal potrafią pana zachwycić? Jest jeszcze coś, co chciałby pan zobaczyć albo zbadać?

Chętnie pojechałbym jeszcze raz do Stanów Zjednoczonych. Zjawisk jest tam więcej i łatwiej je uchwycić. Podczas takich łowów człowiek myśli tylko o tym, co dzieje się dookoła. Nie ma pracy, telefonów ani maili – ma jeden cel i może się skupić na jednej rzeczy.

Chciałbym też znaleźć sposób na rozróżnienie, jeszcze przed wystąpieniem zjawiska, superkomórki, która wytworzy trąbę powietrzną, od tej, która jej nie wytworzy. Nadal nie wiemy dokładnie, co o tym przesądza. Opracowanie metody pozwalającej wyprowadzić taką odpowiedź z analizy danych byłoby bardzo ważne.

PIOTR SZUSTER informatyk, nauczyciel akademicki, doktorant Akademii Górniczo-Hutniczej i pracownik IMGW-PIB. Członek zarządu Stowarzyszenia Skywarn Polska. Twórca systemu ostrzeżeń meteorologicznych SkyPredict 2 i współautor biblioteki thundeR, wykorzystywanej m.in. przez NASA Langley Research Center. Współautor publikacji z zakresu informatyki, klimatologii i meteorologii.

Źródło: Echa Leśne 3/2026