NIK o realizacji prawa do nauki dzieci z Ukrainy w polskich szkołach
Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie oceniła działania ministra właściwego ds. oświaty i kuratorów w zakresie zapewnienia prawnych, organizacyjnych i finansowych warunków realizacji prawa do nauki dla dzieci uchodźców z Ukrainy po wybuchu wojny, i stwierdziła brak przypadków odmowy przyjęcia uczniów w kontrolowanych szkołach. Liczba uczniów z Ukrainy w polskim systemie oświaty znacznie wzrosła: końcem września 2022 r. było ich ponad 152 tys., a od 1 września 2024 r. obowiązek szkolny obejmuje 160,2 tys. uczniów. Łączne wydatki na edukację dzieci ukraińskich od 2022 r. do 31 marca 2025 r. wyniosły ponad 7,8 mld zł, przy czym najwięcej środków przypisano na lata 2023 i 2024 (ponad 2,6 mld zł w każdym). Wnioski wskazują na problemy organizacyjne w niektórych szkołach (np. kwalifikowanie uczniów do oddziałów, realizacja zajęć z języka polskiego, organizacja nauki w oddziałach przygotowawczych) i konieczność dalszego doskonalenia monitorowania przez MEN oraz wsparcia dla nauczycieli, w tym szkoleń z nauczania języka polskiego jako obcego.
W Polsce zapewniono dzieciom uchodźczym z Ukrainy, przybyłym po wybuchu pełnoskalowej wojny z Rosją, warunki prawne, organizacyjne i finansowe do realizacji ich prawa do nauki. Minister właściwy do spraw oświaty rzetelnie nadzorował kuratorów, a oni prawidłowo sprawowali nadzór pedagogiczny nad zapewnieniem edukacji uczniom-uchodźcom z Ukrainy. W żadnej z kontrolowanych szkół nie stwierdzono przypadku odmowy przyjęcia ucznia z Ukrainy do placówki szkolnej.
Zapewnienie dzieciom uchodźczym prawa do nauki wynika m.in. z art. 28 Konwencji o Prawach Dziecka. Implementacja tego prawa, a także skala napływu dzieci z Ukrainy do polskiego systemu oświaty były jednymi z głównych powodów podjęcia przez NIK działań kontrolnych dotyczących realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki dzieci ukraińskich w Polsce.
Kontrola została przeprowadzona równolegle z międzynarodowym audytem pod nazwą „Realizacja prawa do nauki dla dzieci ukraińskich w szkołach w krajach europejskich”, którego koordynatorem jest Najwyższa Izba Kontroli. Celem audytu było sprawdzenie, czy prawo do nauki dzieci ukraińskich uchodźców jest prawidłowo realizowane w krajach przyjmujących, tj. w szczególności w szkołach na terenie Litwy, Polski, Słowacji, Czech oraz Hesji (kraju związkowego Republiki Federalnej Niemiec), a także poprzez możliwość kształcenia na odległość na Ukrainie.
Kontrolą objęte zostały działania Ministerstwa Edukacji Narodowej, wybranych kuratoriów oświaty, jednostek samorządu terytorialnego oraz szkół w latach 2022-2025.
Coraz więcej uczniów z Ukrainy w polskim systemie oświaty
Przed wybuchem pełnoskalowej wojny, według danych Systemu Informacji Oświatowej na 30 września 2021 r., w polskich szkołach uczyło się blisko 73 tysiące uczniów z Ukrainy. Po agresji Rosji liczba ta gwałtownie wzrosła. Według Ministerstwa Edukacji Narodowej na koniec września 2022 roku w polskim systemie oświaty było już ponad 152 tys. dzieci i młodzieży z Ukrainy, a rok później – ponad 146,8 tys.
Po wprowadzeniu od 1 września 2024 r. obowiązkowej edukacji wobec uczniów z Ukrainy, obowiązek szkolny lub nauki spełniało 160,2 tys. uczniów, co oznacza wzrost ich liczby o ponad 9% w stosunku do roku 2023. Uczniowie z Ukrainy stanowili w kolejnych latach odpowiednio 3,9%, 3,6% i 3,8% wszystkich uczniów w Polsce.
Uczniowie-uchodźcy z Ukrainy w ponad połowie polskich szkół
Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie oceniła działania ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania w zakresie zapewnienia warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych do realizacji prawa do nauki przez dzieci z Ukrainy po wybuchu wojny. Minister systematycznie współpracował ze stroną ukraińską na rzecz zapewnienia dzieciom przybyłym z Ukrainy prawa do edukacji. Po wprowadzeniu od 1 września 2024 r. obowiązku szkolnego powołał Zespół do spraw Integracji Edukacyjnej Dzieci będących Obywatelami Ukrainy, który m.in. zainicjował opracowanie rządowego programu wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży z Ukrainy „Przyjazna szkoła” w latach 2025-2027.
Kontrolerzy NIK ustalili jednak, że początkowo państwo nie dysponowało pełnymi i spójnymi danymi dotyczącymi liczby dzieci ukraińskich realizujących obowiązek szkolny i obowiązek nauki zdalnie w ukraińskim systemie oświaty. Istotna zmiana nastąpiła po 1 września 2024 r., kiedy dzieci ukraińskie zostały zobowiązane do realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki w polskim systemie oświaty. Jednocześnie powiązano prawo do świadczenia wychowawczego 800+ z realizacją obowiązku szkolnego i nauki.
Według danych przedstawionych w informacji o wynikach kontroli po wprowadzeniu tych rozwiązań liczba uczniów z Ukrainy w polskich szkołach zwiększyła się o ok. 13 tys. Ograniczenie wypłaty świadczenia 800+ osobom niespełniającym warunków ustawowych doprowadziło do zmniejszenia wydatków państwa o ponad 101 mln zł.
Finansowanie edukacji uczniów z Ukrainy
Na realizację dodatkowych zadań oświatowych związanych z edukacją dzieci z Ukrainy jednostki samorządu terytorialnego otrzymywały środki z Funduszu Pomocy. Łączne wydatki na edukację dzieci ukraińskich od 2022 r. do 31 marca 2025 r. wyniosły ponad 7,8 mld zł. W ramach tej kwoty, naliczonej i przekazanej do jednostek samorządu terytorialnego w latach 2022-2025 (do 31 marca), uwzględniono wydatki na dodatkowe zadania oświatowe związane z edukacją uczniów przybyłych z Ukrainy. Najwięcej środków wydano w 2023 r. i 2024 r. – po ponad 2,6 mld zł w każdym roku.
W latach 2022-2024 do dzieci i młodzieży uchodźczych z Ukrainy skierowana była pomoc materialna w formie stypendium szkolnego i zasiłku szkolnego. Zapewniono także środki na zakup podręczników, materiałów edukacyjnych i materiałów ćwiczeniowych dla uczniów szkół podstawowych. Wszystkie samorządy objęte kontrolą zorganizowały dowożenie uczniów-uchodźców z Ukrainy do szkoły.
Wsparcie językowe, psychologiczne i organizacyjne w szkołach
W odpowiedzi na potrzeby wynikające z napływu ludności z Ukrainy wprowadzono szereg rozwiązań umożliwiających szybkie objęcie dzieci i młodzieży nauką. Umożliwiono m.in. tworzenie w szkołach dla uczniów z Ukrainy oddziałów przygotowawczych, organizację dodatkowych bezpłatnych zajęć z języka polskiego czy zwiększenie limitów liczebności oddziałów szkolnych. W celu integracji tych uczniów ze środowiskiem szkolnym zapewniono im pomoc ze strony osób władających językiem ukraińskim oraz asystentów międzykulturowych. Szkoły organizowały ponadto dodatkowe wsparcie psychologiczno-pedagogiczne, zajęcia integracyjne oraz działania wspierające adaptację uczniów z doświadczeniem migracyjnym. W żadnej z kontrolowanych szkół nie stwierdzono przypadku odmowy przyjęcia ucznia-uchodźcy z Ukrainy do szkoły.
Problemy organizacyjne
Kontrola NIK wykazała jednocześnie, że placówki realizujące prawo do nauki dzieci z Ukrainy w polskich szkołach mierzyły się z problemami organizacyjnymi. W części skontrolowanych szkół nie przestrzegano trybu kwalifikowana uczniów z Ukrainy do oddziałów szkolnych, nieprawidłowo realizowano dodatkowe zajęcia z języka polskiego poprzez niezachowanie wymaganego tygodniowego wymiaru tych zajęć, czy nieprawidłowo organizowano naukę w oddziałach przygotowawczych.
Wnioski
W ocenie Izby konieczne jest dalsze doskonalenie mechanizmów monitorowania przez Ministra Edukacji Narodowej realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki przez uczniów-uchodźców z Ukrainy, a także ich potrzeb edukacyjnych w zakresie pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz nauczania języka polskiego.
Ponadto Najwyższa Izba Kontroli zwraca uwagę, że dynamiczny wzrost liczby uczniów z Ukrainy w polskich szkołach wymaga zarówno od samorządów, jak i od dyrektorów szkół wspomagania nauczycieli w ich doskonaleniu zawodowym w pracy z uczniami cudzoziemcami. W związku z powyższym NIK wnioskuje do dyrektorów szkół i organów prowadzących o:
- wspomaganie nauczycieli poprzez organizację narad i szkoleń wewnątrzszkolnych poświęconych problematyce uczniów cudzoziemców,
- kierowanie nauczycieli na szkolenia w zakresie nauczania języka polskiego jako języka obcego.
