Dzikie koty na czarnym rynku
W latach 2000–2024 odnotowano 611 transakcji związanych z panterą śnieżną, wobec około 6430 dotyczących tygrysów; dane obejmują transakcje zgłoszone do CITES i udokumentowane przypadki nielegalnego handlu. Handel tygrysami ma zasięg globalny, ale jest skoncentrowany w niewielkiej grupie krajów, a nielegalny obrót obejmuje m.in. skóry, kości, pazury i żywe zwierzęta. Handel zagraża obu gatunkom, przy czym nawet ograniczona liczba przypadków może poważnie wpłynąć na niewielkie populacje panter śnieżnych. Według raportu WWF liczba dzikich tygrysów wzrosła z około 3200 w 2010 roku do około 5700 w 2025 roku, dzięki skoordynowanym działaniom ochronnym.
Pantera śnieżna i tygrys należą do najbardziej niezwykłych dzikich kotów Azji. Niestety łączy je więcej niż kocie geny. Oba gatunki padają ofiarą nielegalnego handlu. Skala zjawiska jest jednak bardzo różna - podobnie jak jego mechanizmy. W latach 2000–2024 odnotowano 611 transakcji związanych z panterą śnieżną. W przypadku tygrysów było ich dziesięciokrotnie więcej - około 6430.
W tych danych znalazły się zarówno legalnie zgłaszane transakcje, jak i udokumentowane przypadki nielegalnego handlu. Każda konfiskata może oznaczać coś więcej niż zatrzymaną przesyłkę. Za skórą, kością czy pazurem stoi konkretne zwierzę i jego miejsce w przyrodzie.
Pantera śnieżna – kot z wysokich gór
Pantera śnieżna żyje wysoko w górach Azji Centralnej i Południowej. Jej populacje są niewielkie i rozproszone, dlatego nawet stosunkowo ograniczony handel może mieć poważne konsekwencje.
W latach 2000-2024 odnotowano 380 transakcji zgłoszonych do CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) oraz 231 udokumentowanych przypadków nielegalnego handlu. Zjawisko to jest przy tym mocno skoncentrowane geograficznie – 12 krajów odpowiada za 76% wszystkich odnotowanych transakcji (456 przypadków).
Wśród nielegalnych przypadków szczególnie wyróżniają się Chiny. Odnotowano tam 102 przypadki, czyli 44% całego udokumentowanego nielegalnego handlu panterą śnieżną. Po 2016 roku udział ten zaczął jednak spadać.
Co trafia na rynek? Od 2000 roku najczęściej rejestrowaną kategorią są żywe pantery śnieżne, ale w nielegalnym obrocie znajdowano także skóry, kości, czaszki i całe ciała. Najnowsze przypadki odnotowano m.in. w Chinach, Mongolii, Pakistanie, Kirgistanie i Nepalu, jednak ogólna liczba transakcji pozostaje stosunkowo niska w porównaniu z handlem innymi dużymi kotami. Choć produkty pochodzące z pantery śnieżnej stanowią niewielki odsetek konfiskat w porównaniu z innymi towarami, ich wpływ na ochronę gatunku jest nieproporcjonalnie duży. Wynika to z niewielkiej liczebności populacji, co sprawia, że nawet ograniczona skala handlu może mieć poważne konsekwencje dla przetrwania tego gatunku.
Wg analizy WWF Mongolia nastąpił wzrost przypadków nielegalnego handlu panterą śnieżną. Wzrost ten nie musi jednak oznaczać, że kłusownictwa jest więcej. Może być również efektem skuteczniejszego monitoringu, lepszej współpracy organów ścigania, czy większej liczby wykrywanych przestępstw. To ważne zastrzeżenie, bo historycznie handel panterą śnieżną mógł być znacznie niedoszacowany ze względu na ograniczone możliwości wykrywania oraz słabą egzekucję prawa w krajach jej występowania.
Tygrys
W przypadku tygrysów skala udokumentowanego handlu jest wielokrotnie większa. W latach 2000-2024 odnotowano około 6430 transakcji, w tym 3918 zgłoszonych do CITES i 2512 udokumentowanych przypadków nielegalnego handlu. Choć skala zjawiska jest globalna – obejmuje aż 147 krajów – to handel jest silnie skoncentrowany. Zaledwie 17 państw (Indie, Chiny, Indonezja, Wietnam, Rosja, RPA, Meksyk, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Włochy, Tajlandia, Niemcy, Kanada, Nepal, Szwajcaria, Francja, Malezja) odpowiada za 70% wszystkich transakcji i aż 93% udokumentowanego handlu nielegalnego – z czego 8 to kraje naturalnego występowania tygrysów.
Podobnie jak w przypadku pantery śnieżnej, dane trzeba jednak czytać ostrożnie. Więcej wykrytych przypadków może oznaczać nie tylko większą skalę przestępczości, ale również lepszy monitoring, skuteczniejsze działania organów ścigania i sprawniejsze raportowanie.
Zmienia się również to, co trafia na rynek. W legalnym obrocie dominują żywe tygrysy, najczęściej przeznaczane do ogrodów zoologicznych i cyrków. W nielegalnym handlu częściej pojawiają się skóry, kości, pazury, zęby i całe ciała. Coraz częściej konfiskowane są także niewielkie części zwierząt – na przykład pazury, zęby czy wąsy, które są łatwiejsze do ukrycia i przetransportowania. Wzrasta także obecność żywych tygrysów w nielegalnym obrocie.
Popyt na części tygrysów przez dekady wywierał ogromną presję na ich populacje. Historycznie jednym z głównych czynników napędzających ten rynek był popyt na części tygrysów wykorzystywanych m.in. w tradycyjnych praktykach leczniczych oraz jako dobra luksusowe. Choć w większości krajów Azji handel tygrysami jest zakazany, problemem pozostaje obrót nieuregulowanymi lub błędnie oznakowanymi produktami, który podtrzymuje funkcjonowanie nielegalnego rynku. W efekcie w części Azji Południowo-Wschodniej doprowadziło to do dramatycznych spadków liczebności. W Kambodży, Laosie i Wietnamie tygrysy wyginęły lokalnie. Pozostałe populacje w regionie - m.in. w Tajlandii, Malezji, Mjanmie i na Sumatrze – są dziś niewielkie i izolowane.
Są jednak także dobre wiadomości. W niektórych częściach Azji, m.in. w Indiach, Nepalu, Bhutanie, Rosji oraz wybranych obszarach Chin i Tajlandii, obserwuje się oznaki odbudowy populacji tygrysów. Jak podaje raport WWF Living Planet Report 2026, w 2010 roku na świecie żyło zaledwie 3200 dzikich tygrysów, a gatunek zmierzał w kierunku wyginięcia. Do 2025 roku ich liczebność wzrosła do około 5700 osobników, czyli o ponad 70%. Ten znaczący wzrost był możliwy dzięki skoordynowanym działaniom podejmowanym przez rządy, lokalne społeczności i innych partnerów. Pokazuje to, że ochrona siedlisk, walka z kłusownictwem i skuteczne egzekwowanie prawa mogą przynosić wymierne efekty.
Dwa gatunki, różne problemy
Historia pantery śnieżnej i tygrysa pokazuje, że nielegalny handel dzikimi zwierzętami nie ma jednego schematu.
- W Pakistanie problemem dotyczącym panter śnieżnych mogą być lokalne konflikty człowieka z dzikimi zwierzętami. Zwierzę zabite w odwecie może następnie stać się źródłem części trafiających do nielegalnego obrotu. W odpowiedzi na takie wyzwania kraje takie jak Nepal zmieniają strategie ochrony, kładąc większy nacisk na ograniczanie konfliktów między człowiekiem, a dziką przyrodą oraz współpracę z lokalnymi społecznościami.
- Z kolei przypadki wykrywane w Chinach pokazują istnienie bardziej zorganizowanych sieci, dysponujących znacznymi zasobami i dostępem do rynków.
W przypadku tygrysów również zmieniają się szlaki i sposoby działania przestępców. Dlatego ochrona tych zwierząt to nie tylko walka z kłusownictwem. To także monitorowanie handlu, skuteczne egzekwowanie prawa, ograniczanie popytu i współpraca między krajami.
Bo za każdą liczbą w statystykach kryje się konkretne zwierzę. A w przypadku gatunków, których populacje są niewielkie, nawet pojedyncze przypadki mogą mieć znaczenie. Nielegalny handel pozostaje trwałym zagrożeniem o charakterze globalnym, a jego rzeczywista skala może być wciąż niedoszacowana – szczególnie w regionach o słabszych zdolnościach instytucjonalnych, gdzie wykrywalność przestępstw jest ograniczona.
Przypisy:
Raport Asian Big Cats: https://www.wwf.pl/sites/default/files/2026-10/abc-report-the-trade-in-asian-big-cats.pdf
Opracowanie merytoryczne:
Wiktoria Moczulska, Młodsza specjalistka ds. ochrony gatunków i działań zagranicznych
Redakcja:
Ewa Paluszkiewicz, Starsza specjalistka ds. Komunikacji