De paradox van patriottisch beleggen
Onno Steenbeek, Managing Director Strategic Portfolio Advice, sprak vrijdag ter gelegenheid van zijn benoeming tot hoogleraar institutioneel vermogensbeheer aan Tilburg University over patriottisch beleggen en zijn leerstoel, mogelijk gemaakt door APG Asset Management. Hij stelt dat pensioenfondsen niet méér in Nederland hoeven te beleggen, maar dat overheid en markt aantrekkelijke, verantwoorde Nederlandse beleggingsmogelijkheden moeten ontwikkelen; internationale spreiding blijft belangrijk om risico’s te beperken. Samen met Sebastien Betermier ontwikkelde hij het investeringsvenster, dat overheid en beleggers helpt projecten te beoordelen op rendement en risico, schaal en liquiditeit, governance en zekerheid, en ontwikkelingsrisico. Vanuit zijn leerstoel wil Steenbeek onder meer onderzoeken hoe dit instrument in verschillende sectoren werkt en hoe cultuur en draagvlak beleggingen beïnvloeden.
De woorden ‘patriottisch beleggen’ zullen weinigen onberoerd laten. Juist daarom koos Onno Steenbeek (Managing Director Strategic Portfolio Advice) vrijdag die titel voor zijn rede ter gelegenheid van zijn benoeming als hoogleraar institutioneel vermogensbeheer aan Tilburg University. We spraken hem over de precieze betekenis ervan, en over zijn plannen voor de door APG Asset Management mogelijk gemaakte leerstoel.
In de aanloop naar zijn oratie vroeg Steenbeek genodigden waar zij patriottisch beleggen mee associëren. Antwoorden als soevereiniteit, weerbaarheid en beleggen in Nederland passeerden de revue. Een flinke groep vindt het juist een ongemakkelijke term en wil dat pensioenfondsen zich vooral richten op een goed rendement.
Wat verstaat u zelf onder patriottisch beleggen?
“Ik heb de term gekozen om een beetje te prikkelen en te ergeren, en dat is gelukt. Voor mij draait het erom dat beleggen in Nederland en Europa nu vaak op allerlei agenda’s staat, omdát het Nederland of Europa is. Dat is iets anders dan impactbeleggen, waarbij het maatschappelijke effect vooropstaat, of beleggen vanuit strategische autonomie, waarbij het om weerbaarheid gaat.
Er spelen nu twee ontwikkelingen tegelijk. Enerzijds is er de discussie over strategische autonomie en de afhankelijkheid van met name de Verenigde Staten. Anderzijds is er een enorme vraag naar kapitaal voor bijvoorbeeld infrastructuur en economische groei, terwijl overheden dat niet allemaal zelf kunnen financieren. Die kijken daarom steeds meer naar pensioenfondsen.
Mijn oorspronkelijke verhaal begon bij onderzoek voor de Wereldbank naar pensioenfondsen die verplicht een groot deel van hun vermogen binnen de eigen landsgrenzen beleggen. De vraag was juist of meer internationale spreiding niet verstandiger is, omdat beleggingsdwang vrijwel altijd ten koste gaat van rendement. Tegelijkertijd zie je wereldwijd de druk om meer pensioengeld in het eigen land te investeren. De discussie over soevereiniteit is daar later bovenop gekomen.
Patriottisch beleggen kent daarmee een paradox: de beste manier om kapitaal voor het vaderland te mobiliseren, is een beleggingsvoorstel te ontwikkelen dat geen patriottisme nodig heeft om aantrekkelijk te zijn. Mijn conclusie is dus niet dat pensioenfondsen méér in Nederland moeten beleggen, maar dat overheid en markt moeten zorgen voor meer Nederlandse proposities (beleggingsmogelijkheden, zoals een windpark of woningbouwproject, red.) waarin pensioenfondsen verantwoord kúnnen beleggen. En dan maakt het niet zoveel uit of ABP of bijvoorbeeld een Canadees pensioenfonds investeert.”
Hoe verhoudt die beweging om meer pensioengeld in het eigen land te investeren zich tot de noodzaak om een portefeuille goed te spreiden?
“Als je naar ABP kijkt, was midden jaren negentig ongeveer 95 procent van de beleggingen Nederlands, vooral in vastrentende waarden. Naarmate ABP groter werd en de Nederlandse overheidsschuld relatief kleiner, ontstond steeds meer de noodzaak om meer in het buitenland te beleggen. Volgens de wetenschappelijke inzichten is die spreiding van risico heel verstandig; diversificatie als de enige free lunch in finance.
Je moet voorkomen dat zowel het inkomen als het pensioen van mensen door dezelfde schok wordt geraakt. Een ondernemingspensioenfonds mag bijvoorbeeld maar beperkt in het eigen bedrijf beleggen. Zo voorkom je dat als zo'n onderneming failliet gaat, de werknemers niet alleen hun baan maar ook een groot deel van hun pensioen verliezen. Het Amerikaanse energieconcern Enron was daar een dramatisch voorbeeld van.
Tijdens mijn onderzoek voor de Wereldbank keek ik bijvoorbeeld ook naar het eilandstaatje Grenada. Daar was vrijwel al het pensioengeld binnen de eigen economie belegd, tot er een orkaan vlak langs het eiland raasde. Ze realiseerden zich dat ze bijna alles kwijt hadden kunnen zijn als de baan van die orkaan net iets anders had gelegen. Daarna hebben ze besloten hun portefeuille veel sterker internationaal te spreiden. Dat is een heel duidelijk voorbeeld van waarom spreiding belangrijk is en blijft.”
Om de belangen van overheden en die van pensioenfondsen nader tot elkaar te brengen, heeft u samen met Sebastien Betermier van McGill University het investeringsvenster ontwikkeld. Hoe gaat dat in z’n werk?
“We zien bij APG steeds meer partijen langskomen met mogelijke investeringen, bijvoorbeeld vanuit Rijkswaterstaat. Maar daar merk je meteen dat overheid en belegger soms een andere taal spreken. Mensen bij Rijkswaterstaat weten alles over dijken, rivieren en waterafvoer, beleggers juist veel over rendement en risico en andere voorwaarden die voortvloeien uit hun fiduciaire plicht: de verantwoordelijkheid om in het belang van hun opdrachtgever te handelen – in ons geval de pensioenfondsen.
Het is geen rocket science, maar het investeringsvenster blijkt de partijen te helpen bij het bespreken van mogelijkheden om een project investeerbaar te maken. Daarbij wordt gekeken naar vier dimensies: rendement en risico, schaal en liquiditeit, governance en zekerheid, en het ontwikkelingsrisico. Het venster is voor elk pensioenfonds anders. En zelfs als een belegging binnendoor het venster past, moet die nog worden vergeleken met vergelijkbare beleggingen.
Uiteindelijk komt het dicht bij huis beleggen neer op ‘kunnen’, ‘mogen’ en ‘blijven mogen’. Het investeringsvenster bepaalt of je een belegging kúnt doen. Het mandaat van een fonds bepaalt of je die mág doen. En het maatschappelijk draagvlak bepaalt of je die mag blíjven doen. Het investeringsvenster wordt in de praktijk al gebruikt bij gesprekken over onderwerpen als defensie en durfkapitaal, en we willen het ook gaan toepassen op betaalbare woningbouw.”
Wat mogen overheid en pensioenfonds op dit vlak van elkaar verwachten?
“Dat we open het gesprek aangaan over specifieke proposities, en de aspecten die ertoe leiden dat deze moeilijk door het venster passen. En vervolgens natuurlijk over de oplossingen waardoor een propositie wel in de portefeuille past. De oplossing hangt af van het probleem, maar de overheid of een organisatie als de Nationale Investeringsinstelling (NII) kan daarbij bijvoorbeeld bepaalde risico's wegnemen. Zo waren er bij de aanleg van een snelweg in België risico’s die pensioenfondsen moeilijk konden inschatten. De Europese Investeringsbank (EIB) nam daarom een zogenoemde first loss-positie: eventuele eerste verliezen kwamen voor rekening van de EIB. Daardoor nam het risico bij het restant van de financiering af en waren pensioenfondsen van harte bereid om in te stappen.
Publiek-private samenwerking kennen we natuurlijk al lang. Mijn punt is vooral dat pensioenfondsen en vermogensbeheerders daar creatiever mee kunnen omgaan en eerder in het proces betrokken kunnen worden. De rollen moeten daarbij helder blijven. De overheid bepaalt de maatschappelijke prioriteiten en de inzet van publiek geld. De pensioenbelegger geeft aan onder welke voorwaarden hij verantwoord kan investeren.”
Welke wetenschappelijke vragen wilt u vanuit uw leerstoel de komende tijd onderzoeken?
“Een belangrijk onderwerp is hoe we het investeringsvenster in verschillende sectoren kunnen gebruiken om partijen bij elkaar te brengen. Daarnaast vind ik de relatie tussen cultuur en institutioneel beleggen interessant. Hoe beïnvloedt cultuur bijvoorbeeld het maatschappelijk draagvlak voor bepaalde beleggingen en de bereidheid publieke activiteiten te privatiseren? Een derde onderwerp is het draagvlak onder deelnemers. Hoe krijg je draagvlak voor bijvoorbeeld beleggen in Nederland of duurzaam beleggen als je mensen ook de mogelijke gevolgen voor hun pensioen laat zien?”
Maakt het voor je onderzoek nog uit dat de leerstoel mogelijk wordt gemaakt door APG Asset Management?
“Zonder APG Asset Management was deze leerstoel er niet geweest. Ik zal onderzoek doen naar onderwerpen die relevant zijn voor APG, ABP en de pensioensector als geheel. De leerstoel biedt daarnaast toegang tot andere kennisnetwerken. Onderzoek en kennisleiderschap passen bij de signatuur van APG en ABP. In die zin verandert mijn manier van werken niet wezenlijk: dit soort onderzoek deed ik eerder ook aan de Erasmus Universiteit.”
https://apg.nl/publicatie/de-paradox-van-patriottisch-beleggen