Pięć tysięcy kolców

Polska jest na jeżowej mapie Europy miejscem szczególnym – to przez zachodnią część jej terytorium przebiega granica występowania dwóch gatunków kolczastych, nocnych łowców.

Zanim konkretniej o jeżach, zagadka: co łączy je z wilkami? Otóż, wizerunek obu tych ssaków obrósł stereotypami, powtarzanymi już w dziecięcych bajkach. I tak, jak w rzeczywistości wilk boi się ludzi, zamiast na nich napadać, tak jeż nie wędruje z rumianym jabłuszkiem, nabitym na kolce. Po co miałby zresztą to robić, skoro żywi się głównie owadami? I – przede wszystkim – w jaki sposób miałby je tam umieścić, skoro łapki ma tak krótkie?

Warto wiedzieć:

• Masa ciała dopiero co urodzonego jeża może wynieść raptem 8 gramów!
• Jeże często wydają dwa mioty w roku, bo ich ciąża nie przekracza dwóch miesięcy.
• Dziko żyjących jeży nie spotkamy ani w Ameryce Północnej, ani w Ameryce Południowej.
• Wszystkie gatunki jeżowatych (Erinaceidae) objęte są w Polsce ochroną częściową.

Parafrazując słynną XVIII-wieczną definicję konia, autorstwa Benedykta Chmielowskiego: jeż jaki jest, każdy widzi. Kolczaste kulki, którym nie sposób odmówić uroku, w cieplejszych miesiącach wypełzają na trawniki miejskich parków, zieleńców, gramolą się na chodniki, a nawet jezdnie. Robią to nocą – doda każde dziecko wychowane na „Domowym przedszkolu”.

Za sprawą owej synurbizacji, a więc dostosowania się do życia wśród ludzi, wydaje się, że jeży jest bardzo dużo. I właśnie z powodu ich – zakładanej z góry – powszechności, obycia z ich widokiem, może się zdawać, że, po pierwsze, mają się dobrze, a po drugie – wszystko już o nich wiemy. Otóż nie, nie i jeszcze raz nie!

Granica na Odrze

Z naukowego punktu widzenia, porządnie za badania jeży wzięto się w Polsce dopiero po drugiej wojnie światowej, czego efektem była wydana w 1956 r., dziś już trącąca myszką, monografia autorstwa Włodzimierza Serafińskiego. A potem cisza. Między innymi dlatego nasza książkowa wiedza o zamieszkującej Polskę populacji jeżowatych jest po prostu niezbyt aktualna. Brakuje wiarygodnych danych o liczebności tych zwierząt, o tym, czy ich ubywa, przybywa, czy ich liczba utrzymuje się na względnie stabilnym poziomie.

Niepodważalnym faktem jest, że przez zachodnią część naszego kraju przebiega granica występowania dwóch gatunków jeża: zachodniego i wschodniego. Jeśli więc natkniemy się na niego w Sudetach, na Dolnym Śląsku, w zachodniej części Wielkopolski lub na zachodnim Pomorzu, możemy być pewni, że mamy do czynienia z tym pierwszym (Erinaceus europaeus). Jeśli spotkamy go na pozostałej części terytorium Polski – to z drugim (Erinaceus roumanicus). Formalnie granicą pozostaje Odra, choć to oczywiście przybliżenie.

Takie rozróżnienie ma całkiem niedawny rodowód – jeszcze do końca XX w. jeż wschodni uważany był za podgatunek zachodniego, potem odgórnie spowinowacono go z jeżem anatolijskim, zamieszkującym Bliski Wschód i Kaukaz. Z czasem jednak stwierdzono, że to jednak oddzielny gatunek.

Różnice morfologiczne są drobne, ale zauważalne. Najłatwiej dostrzec je, oglądając brzuch zwierzęcia – u jeża zachodniego jest on ciemny (szary lub brązowy), z jeszcze ciemniejszą plamą na sierści, podczas gdy u wschodniego kuzyna rzuca się w oczy spory, biały placek. Trzeba też przyjrzeć się pyszczkowi – u jeża zachodniego ma wyraźną ciemną maskę. Oba gatunki dorastają za to do podobnych rozmiarów – około 30 cm długości. Ważą zaś od 0,6 do 1,2 kg, ale, istotna uwaga, masa ciała zależy od pory roku – zwierzęta przed hibernacją ważą zwykle o wiele więcej niż po wybudzeniu.

Płaszcz pod igłami

Prawdziwą wizytówką jeża są oczywiście kolce. I tu zaskoczenie. „Kolce są przekształconymi włosami, utworzonymi z keratyny, które zmieniły swoją funkcję z ochraniającej przed utratą ciepła – na obronną. Pokrywają stronę grzbietową i tylną część głowy, zaś spód ciała porośnięty jest włosami” – czytamy w świeżej pracy biolog Anny Stachowicz z Wydziału Rolnictwa i Biologii Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.

KOLCE – czyli przekształcone włosy – to jego wizytówka. Fot. Hubert Grabara

Kolce są elastyczne, głęboko osadzone w ciele i choć nie ma w nich wcale jadu, ciekawskiemu intruzowi potrafią dać się we znaki – po ukłuciu bardzo ciężko wyjąć je ze skóry. Jest ich kilka tysięcy – od 3,5 tys. u młodego jeża do 5 tys. u dorosłego. Zoolodzy przekonują też, że wyjątkowo duże osobniki mogą ich mieć nawet siedem tysięcy.

Co ciekawe, w cyklu życiowym jeża wyrastają trzy komplety kolców. Z pierwszymi się rodzi. Są białe i mikre, wystają ze skóry na kilka milimetrów. Po kilku godzinach od narodzin sprawiają wrażenie, jakby rosły, jednak to tylko złudzenie – tak naprawdę to zwierzę się kurczy, tracąc zgromadzoną podczas życia płodowego wodę. Już wtedy, w drugiej dobie życia, pomiędzy białymi pojawia się następny garnitur kolców. On z kolei z czasem zastępowany jest przez trzeci, „dorosły” zestaw. Ale żadne kolce nie byłyby znaną ze skuteczności bronią jeża bez silnego mięśnia, zwanego płaszczowym. To on umożliwia zwierzęciu zwinięcie się w kulkę i nastroszenie arsenału igieł, gdy tylko poczuje zagrożenie.

Ślepy na kolory

Gdy jest bezpieczny, wędruje. Jeden, dwa, trzy, cztery kilometry, niemal zawsze w nocy i zawsze na własną rękę. Wilgotnym nosem niucha, ale i dotyka, polując na wszystko, co mniejsze od niego: ślimaki, dżdżownice, owady, drobne ssaki czy ptasie jaja. Choć wcale nie jest ślepy, z uwagi na gęsto zarośnięte środowisko życia, oczy jeża narażone są na liczne urazy, nie ma więc co na nich polegać. Zauważa wyłącznie kształty i ruch. I to tylko monochromatycznie – siatkówka oka pozbawiona jest czopków odpowiadających za widzenie barwne.

Ten i inne artykuły znajdziesz w ECHACH LEŚNYCH

Czyli nie wzrok, a węch jest jego przewodnikiem. Z węchem też wiąże się jeszcze jedna tajemnica jeżowatych – tzw. samonamaszczenie. Wszystko, co wiemy o tym zachowaniu, wynika z obserwacji. Kiedy jeż natrafia na intensywny, wcześniej nieznany mu zapach, zaczyna wytwarzać duże ilości śliny. Prawdę mówiąc, wygląda wtedy, jak w ataku wścieklizny. I pewnie właśnie dlatego panuje powszechne przekonanie, jakoby jeże były wyjątkowo podatne na tę chorobę. Tymczasem chodzi raczej o reakcję obronną – końcem języka ssak próbuje nanieść tę ślinę na własne kolce, jakby chciał ubrać się w swój osobniczy zapach i tym samym przeciwstawić się nowemu. To jedna z teorii. Inna mówi, że samonamaszczenie ma zamaskować indywidualną woń jeża i uczynić go „niewidzialnym” dla obcego. Tak czy inaczej, enigmatyczne zachowanie można zaobserwować nawet wśród egzotycznych gatunków, które bywają trzymane w domach. W sztucznych warunkach nie dochodzi natomiast do zimowego snu (chyba że w równie sztuczny sposób zostanie on sprowokowany).

Przerwa w drzemce

Dzikie jeże zapadają w hibernację zazwyczaj w październiku, gdy temperatura spada poniżej 10 st. C. Stan taki trwać może nawet pół roku. Czynnikiem decydującym jest oczywiście pogoda i ewentualne anomalie z nią związane. Ale nawet w czasie srogiej zimy sen jeża wcale nie jest ciągły. Wyróżnia się etap głęboki, gdy temperatura ciała obniża się znacząco, a metabolizm niemal ustaje, oraz okresowe, parogodzinne wybudzenia. Te przerwy w hibernacji powtarzają się co kilka tygodni. Zwykle zwierzę nie opuszcza wówczas swego gniazda, jednak czasem to się zdarza – dlatego niekiedy da się zauważyć zaspanego jeża, przemierzającego zimową okolicę. To dla niego śmiertelne ryzyko, ostateczność, wiążąca się najczęściej z koniecznością zmiany gniazda. Może to być zapewniająca schronienie sterta liści czy warstwa mchu.

Za sprawą przyzwyczajenia się jeży do życia w sąsiedztwie człowieka wydaje się, że jest ich bardzo dużo, mają się dobrze i wiemy o nich już wszystko. Czy tak jest naprawdę? Fot. Hubert Grabara

Oczywiście, z samą hibernacją też wiąże się pewne ryzyko, tym większe, im mniej zwierzę zdąży najeść się przed zimą, by zgromadzić w ciele wystarczający zapas tłuszczu. Jednak główną przyczyną śmiertelności wśród jeży są, po pierwsze, pasożyty, a po drugie – ludzie.

Największe zagrożenie sprowadzają przede wszystkim kleszcze. Kiedy w 2009 r. na terenie Poznania przeprowadzono badania występowania dwóch charakterystycznych dla jeży gatunków kleszczy, okazało się, że na 49 osobników aż 36 było nosicielami tych groźnych pajęczaków. W sumie znaleziono 1519 kleszczy, co daje średnią ponad 40 sztuk na jeża! Tak „zaludnione” niewielkie przecież zwierzę, niestety, często zdycha z powodu utraty zbyt dużej ilości krwi i pojawiających się komplikacji zdrowotnych.

Jeże masowo giną też pod kołami naszych samochodów. Najczęściej latem, w ciepłe noce, gdy pokonują największe odległości. Czy jest to trawnik, chodnik, czy jezdnia – nie stanowi dla nich większej różnicy, a gdy poczują się zagrożone, po prostu zastygają w bezruchu. Często też taką nieruchomą, kolczastą kulę da się zaobserwować podczas wieczornego spaceru. I nawet jeśli wydarzy się to w samym centrum zatłoczonego miasta, nie zapominajmy, że to nie jeż zabłądził tu z jakichś powodów, ale to my kiedyś zajęliśmy jego niegdysiejszy biotop. I że na tyle przyzwyczaił się już do naszego towarzystwa, iż prawie na pewno nie potrzebuje ani pomocy, ani autostopu, by dotrzeć do pobliskiego lasu.