Wederzijds vertrouwen, met een beetje dwang
Het Openbaar Ministerie en Veilig Thuis pleiten voor vroegere en uniformere samenwerking bij vermoedens van ernstige kindermishandeling, omdat meldingen en informatie geregeld te laat bij politie en OM terechtkomen. Het initiatiefwetsvoorstel Kind Eerst, dat D66 heeft gepubliceerd, moet kinderen sneller laten horen en helpen zonder ouderlijke toestemming; het voorziet onder meer in overleg binnen 48 uur bij ernstig letsel. Veilig Thuis meldt dat het jaarlijks 70 miljoen euro extra nodig heeft gedurende de komende drie jaar om wachtlijsten en wachttijden terug te dringen; de gemiddelde wachttijd is inmiddels ruim twee maanden.
Een van de kerntaken van het OM is het beschermen van kwetsbare slachtoffers zoals kinderen. Om die taak zo goed mogelijk te kunnen vervullen is een nauwe, uniforme samenwerking met Veilig Thuis vereist. Dat is belangrijk, om te voorkomen dat vermoedens van kindermishandeling niet, of te laat het strafrecht bereiken. En dat zien we helaas nog steeds gebeuren. “Hopelijk wordt met de ‘Kind Eerst’ wetgeving die nu in de maak is een eerste stap gezet om dit te veranderen.”
Tekst: Jochem Davidse
Op een veel actueler moment had het interview over de aanpak van complexe kindermishandeling niet kunnen plaatsvinden. Slechts enkele uren voor het gesprek is het initiatiefwetsvoorstel ‘Kind Eerst’ online verschenen. Het voorstel van D66 moet er uiteindelijk toe leiden dat bij vermoedens van ernstige kindermishandeling, het betreffende kind eerder en beter kan worden gehoord, gezien en geholpen, zonder dat daarvoor de toestemming van de ouders - die vaak zelf de verdachten zijn - vereist is. Op de achtergrond speelt bovendien een alarmerende oproep die door Veilig Thuis is gedaan aan politiek Den Haag. De organisatie, die een cruciale rol speelt bij de signalering en aanpak van kindermishandeling, zegt de komende drie jaar jaarlijks 70 miljoen extra nodig te hebben om de groeiende wachtlijsten en de oplopende wachttijden te kunnen terugdringen. Ook moet er meer ruimte komen voor de samenwerking met partners als het OM en andere zorgorganisaties. Wettelijk gezien moet Veilig Thuis elke melding van vermoedelijke kindermishandeling binnen vijf dagen in beoordeling nemen. De praktijk is anders: mede door een gebrek aan capaciteit is de gemiddelde wachttijd, directe onveiligheid uitgezonderd, inmiddels opgelopen tot ruim twee maanden.
Hoe zorgelijk ook, aan die situatie kunnen zowel Ingeborg Doves, landelijke officier Kindermishandeling van het Openbaar Ministerie, als Jeanette Wilton, vertrouwensarts bij Veilig Thuis in de regio Rotterdam-Rijnmond, helaas weinig veranderen. Al draagt Wilton meer dan haar steentje bij om de ergste nood te lenigen. Hoewel ze inmiddels de pensioengerechtigde leeftijd is gepasseerd, werkt ze nog altijd door. Deels omdat ze het nog altijd met veel toewijding doet, maar deels ook noodgedwongen, omdat nieuwe aanwas simpelweg ontbrak. Om diezelfde reden moeten sommige Veilig Thuis-regio’s het momenteel zelfs helemaal zonder eigen vertrouwensarts stellen. Terwijl de vertrouwensarts juist een belangrijke spilfunctie heeft. Zij zijn vaak de eerste schakel tussen medici die op basis van vastgesteld letsel kindermishandeling vermoeden, en politie en OM, die zonder de informatie uit de officiële melding bij Veilig Thuis vaak weinig kunnen uitrichten. Voor de start van een strafrechtelijk onderzoek is informatie nodig om te kunnen zeggen dat er een redelijk vermoeden is van een strafbaar feit. Die informatie komt in de meeste gevallen bij Veilig Thuis vandaan. In de praktijk blijkt geregeld dat een strafzaak niet tijdig kan starten omdat de melding of de informatie niet komt.
Wat wordt precies verstaan onder complexe kindermishandeling?
Doves: “We spreken van complexe kindermishandeling in zaken waarop het strafrecht van toepassing is en waarin je een forensisch medische rapportage nodig hebt om tot een bewezenverklaring te kunnen komen. Het woord complex slaat dus niet zozeer op de aard van de mishandeling, maar veel meer op de manier van opsporing. In het overgrote deel van alle complexe kindermishandelingszaken die het OM doet, denk aan zaken waarbij het kind overlijdt of zwaar lichamelijk letsel is toegebracht, betreft het kinderen van 0 tot 5 jaar. Jonge kinderen dus die het minst weerbaar zijn en nog niet of nauwelijks kunnen praten. Dat laatste bemoeilijkt natuurlijk de waarheidsvinding.”
Wilton: “Er zijn uitzonderingen, maar in de praktijk blijkt vaak dat je pas vanaf 6 jaar op een betekenisvolle manier een zogenoemd kindgesprek kunt voeren. En dan nog alleen met nadrukkelijke toestemming van de ouders, wat natuurlijk gek is omdat zij het letsel vaak zelf hebben toegebracht.”
Doves: “Diezelfde ouderlijke toestemming is volgens de huidige wetgeving vereist wanneer je bijvoorbeeld aanvullend onderzoek wilt laten uitvoeren door een forensisch arts, of meer medische gegevens opvraagt. Een jong kind of een baby niet zelf vertellen wat er is gebeurd, omdat het kind nog niet praat. Dit aanvullend onderzoek is dan enorm belangrijk om een vermoeden te kunnen ontkrachten of bevestigen. Zonder die toestemming van ouders zijn er via de rechter wel mogelijkheden, maar die zijn ingewikkeld en tijdrovend. En die tijd is er vaak niet. Van veel soorten letsel is bij kinderen binnen een paar dagen niets meer te zien. Dan ben je dus te laat.”
Hoe ziet het huidige traject in dit soort zaken eruit? Een kind wordt naar een ziekenhuis of huisarts gebracht omdat het medische zorg nodig heeft. En dan?
Doves: “Dan gaat een arts in gesprek over de mogelijke toedracht van het letsel. Meestal met de ouders. Wat is er gebeurd? Je kunt je afvragen of je met zo’n gesprek de waarheid boven tafel krijgt. Wat gaan ouders vertellen als ze weten dat zij het letsel zelf hebben veroorzaakt? En als het kind oud genoeg is om zelf vragen te beantwoorden, wat gaat het dan vertellen in de aanwezigheid van papa en mama? En heeft het dan nog zin hetzelfde kind of die ouders daarna nog eens te horen in het kader van een strafrechtelijk onderzoek, of is er dan al een verhaal in het hoofd geprent? Vanuit het opsporingsbelang bekeken, en om de veiligheid van het kind te kunnen waarborgen, zouden wij dat eerste gesprek in een ideale wereld dus het liefst zelf voeren. Zonder dat daarvoor de wettelijke toestemming van de ouders is vereist. Maar zo zit het huidige traject niet in elkaar. Het is eerst de arts, dan eventueel Veilig Thuis, en dan pas, als Veilig Thuis dat nodig acht, komen wij in beeld.”
Wilton: “In de medische wereld geldt een verplichte meldcode. Dat is een concreet stappenplan dat doorlopen dient te worden bij redelijke vermoedens van kindermishandeling. Onderdeel daarvan is dat zorgverleners contact zoeken met de vertrouwensarts van Veilig Thuis en daar hun bevindingen voorleggen. Soms is dat een glashelder verhaal. Dan adviseer ik om direct een officiële melding bij ons te doen zodat wij de zaak kunnen doorspelen naar politie en OM. Maar veel vaker is daarvoor meer informatie vereist. Want het kan natuurlijk zo zijn dat er in het medisch dossier van een kind, of in het verhaal van de ouders, of in dat van anderen rondom het gezin, aanwijzingen te vinden zijn die het letsel heel goed kunnen verklaren. Met andere woorden: dat het dus niet gaat om toegebracht letsel. Voordat ik een advies kan uitbrengen – wel of niet melden – moet dat wel duidelijk zijn.”
Als het een verplichte meldcode betreft, met een concreet stappenplan, waar gaat het dan mis?
Doves, diep zuchtend: “Op tal van vlakken. In het geval van zichtbaar fysiek letsel is de urgentie vaak voor iedereen duidelijk, maar bijvoorbeeld bij psychische schade of bij kindermishandeling door falsificatie, bij de meesten beter bekend als Münchhausen by proxy, wordt de link met mogelijke kindermishandeling lang niet altijd gelegd. Ook bij baby’s is er vaak aan de buitenkant niets te zien. Pas op de röntgenfoto’s of de MRI is dan te zien dat alle botten in het lijfje zijn gebroken. Dan wordt er überhaupt geen contact opgenomen met Veilig Thuis, en bereiken de signalen ons dus ook niet. Daarnaast staat in de wet dat Veilig Thuis pas op de lijn hoeft te komen bij politie en OM als dat in het belang is van het kind of als het een heel ernstige situatie is. Dan kan het dus zijn dat een strafbaar feit niet bij ons wordt gemeld, omdat Veilig Thuis oordeelt dat het niet in het belang van het kind is dat er een strafrechtelijk onderzoek komt. Of omdat gedacht wordt dat er geen sprake is van een strafbaar feit. Terwijl de veiligheid van het betreffende kind, en wellicht van meerdere kinderen binnen hetzelfde gezin, serieus in gevaar kan zijn, wat soms pas in het strafrechtelijk onderzoek naar boven komt dankzij de opsporingsmiddelen die wij wel en Veilig Thuis niet kunnen inzetten. Een vertrouwensarts is geen jurist. Daarom moet er veel eerder met politie en OM worden samengewerkt. Het is vreemd als je het vergelijkt met seksueel geweld tegen kinderen. Het lijkt alsof daar veel sneller het gevoel is dat er moet worden ingegrepen. Terwijl het gewoon een andere vorm van kindermishandeling is. Hopelijk wordt met de Kind Eerst-wetgeving die nu in de maak is een eerste stap gezet om dit te veranderen. Als het gaat om het delen van medische gegevens met politie en OM is de ene vertrouwensarts bovendien terughoudender dan de andere. Zo maken onze officieren van justitie het helaas regelmatig mee dat ze wel de melding krijgen van een vermoeden van ernstige kindermishandeling, maar niet de benodigde informatie om het incident goed te kunnen onderzoeken. Terwijl die informatie er wel is. Dat komt omdat in de huidige wetgeving staat dat de informatie die op de melding betrekking heeft pas wordt gedeeld als dat in het belang van het kind is, of als de situatie als heel ernstig wordt ingeschat. Dan kan je de situatie krijgen dat er wel melding wordt gedaan bij de politie, maar dat de informatie die nodig is om een strafrechtelijk onderzoek te starten niet meekomt. Dat is enorm frustrerend. Je kunt dan via de rechter-commissaris afdwingen dat de informatie alsnog wordt gegeven, maar dat noem ik geen samenwerking. Bovendien krijg je dan nog steeds niet altijd wat je nodig hebt. Het ingewikkelde is dat Veilig Thuis goedbeschouwd twee taken heeft: het waarborgen van de veiligheid van het kind, en het doen van interventies om het functioneren van zo’n gezin te veranderen. Maar die twee taken kunnen op gespannen voet staan met elkaar. Voor het doen van interventies heb je de medewerking van ouders nodig. Terwijl je tegelijkertijd moet proberen het kind te beschermen tegen diezelfde ouders. Waar geef je dan prioriteit aan? En hoe beslis je dat?”
Wilton: “Het klopt dat die bereidheid om informatie te delen binnen Veilig Thuis per regio, maar ook per vertrouwensarts sterk verschilt. Zelf ben ik daar heel makkelijk in. Als het in het belang van het kind is, deel ik bij wijze van spreken het hele dossier. Maar sommige collega’s zijn daar voorzichtiger in. Zeker wanneer het een twijfelgeval betreft, en er niet direct sprake lijkt van kwade opzet. Als argument daarvoor wordt vaak de relatie genoemd tussen Veilig Thuis en het betreffende gezin. Door informatie met politie en OM te delen, zou die relatie mogelijk kunnen verslechteren, en dat is niet in het belang van het kind. Maar het niet delen van noodzakelijke informatie is vaak veel nadeliger voor het kind. Ook behandelend artsen verschuilen zich in mijn ogen nog te vaak achter de behandelrelatie, en achter het protocol van het ziekenhuis waar ze werken, waardoor een officiële melding van de arts soms achterwege blijft. Met zo’n melding en het verstrekken van alle relevante informatie daarbij zouden ze mogelijk hun medisch beroepsgeheim schenden, maar als dat delen in het belang van een kind is, is dat geen strafbare schending.”
Doves: Een arts heeft bij kinderen anders dan bij volwassenen een zorgplicht. Dat wil zeggen dat hij er ook voor moet zorgen dat het kind veilig is en blijft. Dat geeft een extra juridische grond om medische informatie te delen.
Zojuist ging het over een twijfelgeval, waarbij er niet direct sprake lijkt van kwade opzet. Waar moet je dan aan denken?
Wilton: “Dat kan van alles zijn. Ik had laatst een zaak waarbij een kindje van tien weken oud zwaar neurologisch letsel had opgelopen nadat de moeder met honderd kilometer per uur achterop een file was gereden. De moeder werd natuurlijk verscheurd door verdriet en schuldgevoel. Zoiets doe je niet opzettelijk. Maar vervolgens bleek dat de Maxi-Cosi waarin het kindje zat zonder gordel en verkeerdom op de bijrijdersstoel had gestaan. Ook waren de riempjes niet vastgemaakt. Dan is er waarschijnlijk geen sprake van opzet geweest, maar dat zijn wel heel veel alarmbellen. Zo’n zaak moet je in mijn ogen echt anoniem met de officier van justitie bespreken. Ik ben alleen bang dat dat niet altijd gebeurt. Zeker niet wanneer iemand al zo enorm van slag is, en bovendien aangeeft open te staan voor eventuele hulpverlening. Dan wordt nog wel eens gedacht: deze vrouw heeft het al moeilijk zat, moeten we haar dan ook nog het strafrecht in trekken? Daar is niemand bij gebaat. Laten we die melding maar niet doen.”
Doves: “Terwijl er binnen datzelfde gezin misschien nog meer kinderen zijn wiens veiligheid dagelijks in het geding is door de nalatigheid van hun moeder. Of het kind wordt ernstig verwaarloosd, of verkocht voor seksuele diensten. Om maar helder te krijgen dat wij door de inzet van onze opsporingsbevoegdheden dingen kunnen achterhalen die Veilig Thuis nooit zal achterhalen. Maar zonder melding zullen we dat nooit weten.”
In hoeverre is de angst gerechtvaardigd dat een strafrechtelijk onderzoek een hulpverleningstraject kan schaden?
Doves: “Als je het mij vraagt: helemaal niet. Helaas bestaat bij veel mensen, ook bij hulpverleners, nog steeds het idee dat als politie en OM er eenmaal weet van hebben, er geen houden meer aan. Dan is er nog maar één weg, en dat is de weg naar de rechtbank. Dat ís niet zo. De inzet van het strafrecht kan juist van grote meerwaarde zijn, ook als ouders open staan voor hulpverlening. Want hulp zonder enige vorm van dwang, heeft in dit soort zaken nu eenmaal minder kans van slagen dan wanneer je een stok achter de deur hebt. Uit onderzoek van het Verweij-Jonker Instituut blijkt dat zonder die stok, in twee derde van alle gevallen, de geschiedenis zich herhaalt. Inspanningen in hulpverlenende zin zijn prachtig, daar wil ik niets aan afdoen, maar alleen dat is vaak niet genoeg. Om een patroon van geweld blijvend te doorbreken heb je juist het verplichte karakter van het strafrecht nodig. Niet per se in de vorm van een gevangenisstraf, maar bijvoorbeeld wel in de vorm van voorwaarden. Bij een al wat sterkere verdenking kan je bijvoorbeeld voorgeleiden bij de rechter-commissaris en vervolgens schorsen met voorwaarden. Of iemand een gedragsaanwijzing opleggen, naast een hulpverleningstraject. Eventueel in combinatie met een bestuursrechtelijke maatregel zoals een tijdelijk huisverbod. Voorwaarde is natuurlijk wel dat er een redelijk vermoeden bestaat dat iemand zich schuldig heeft gemaakt aan een strafbaar feit, maar vervolgens kan je in het strafrecht heel veel kanten op. En vergeet niet die andere belangrijke functie van het strafrecht: normeren. Heel duidelijk maken dat geweld tegen kinderen, in welke vorm dan ook, niet wordt getolereerd. Voor een kind kan het in de verwerking een wereld van verschil maken wanneer een verdachte ter verantwoording is geroepen, en iemand heeft gezegd dat wat iemand gedaan heeft écht niet kon. Zeker met de loyaliteit van kinderen naar ouders in gedachten kan dit verschil maken. En laat dat nou precies de taak zijn van de officier van justitie. Dus vroegtijdig overleg met alle partners van het netwerk is superbelangrijk. Meld! Doe een beroep op elkaars expertise. Beantwoord de vraag wat de meest passende reactie is niet binnen de beperkte kaders van je eigen organisatie. Alleen als we goed en vroeg samenwerken en elkaars taken en verantwoordelijkheden respecteren en ruimte geven kunnen we de kinderen in Nederland de bescherming bieden die ze verdienen.
In het initiatiefwetsvoorstel Kind Eerst wordt gesteld dat in alle gevallen van ernstig letsel bij kinderen er binnen 48 uur overleg dient plaats te vinden tussen onder anderen de behandelend arts, Veilig Thuis, politie en OM. Mede gelet op de huidige capaciteitsproblemen: is dat realistisch?
Doves: “Waarom niet? Dat is gewoon een kwestie van bellen. Via de piketofficier is er in elke regio, 24 uur per dag, een officier bereikbaar. Op sommige parketten draaien de kindermishandelingsofficieren ook zelf piket. En om zo’n zaak te kunnen beoordelen heeft die echt niet meteen alle medische- en persoonsgegevens nodig. Dat kan zelfs volledig geanonimiseerd.”
Wilton: “Daarin voorziet het protocol nu ook al, in de vorm van een ‘anoniem overleg’. Daarin kun je als vertrouwensarts een casus waarover je twijfelt voorleggen aan een officier van justitie zonder daarbij te melden om wie het gaat. Gewoon om met elkaar te sparren over de te nemen vervolgstappen. Maar ook daarvoor geldt: de ene vertrouwensarts is daartoe eerder geneigd dan de andere. Het is vaak afhankelijk van hoe goed je elkaar weet te vinden en in hoeverre je elkaar vertrouwt.”
Doves: “Goedbeschouwd is dat natuurlijk van de zotte. Of zo’n zaak uiteindelijk het strafrecht bereikt, en of we een kind de bescherming kunnen bieden die het verdient, is nu dus afhankelijk van de vraag of deze mensen - een vertrouwensarts, een officier van justitie, een arts - elkaar überhaupt tijdig weten te vinden. Ik vind dat werkelijk onbestaanbaar. Dat moet echt veranderen. Een van de kerntaken van het OM is het beschermen van kwetsbare slachtoffers zoals kinderen. Die taak kunnen wij nu niet overal en niet altijd goed uitvoeren. Terwijl het beschermen van kinderen een gezamenlijke inspanning moet zijn. Niemand kan het alleen, maar wij, politie en OM, horen er sowieso bij. Dat moet echt beter en onderkend worden door alle betrokken partijen, ongeacht de regio.”
Is het niet pijnlijk dat er blijkbaar wetgeving aan te pas moet komen om professionals te dwingen het belang van het kind voorop te stellen?
Wilton: “De wet is wat mij betreft niet nodig om samen te werken, de wet is nodig om kinderen te spreken zonder toestemming van de ouders, in het belang van het kind. Ik denk dat het verder een kwestie is van heldere afspraken maken met elkaar, en erop durven vertrouwen dat men zich ook aan die afspraken houdt. Vooral dat laatste is een heikel punt.”
Doves: “Ik denk helaas wél dat het nodig is, ook voor de samenwerking. Die heldere afspraken zijn er namelijk al jaren. Naast de verplichte meldcode zijn er ook de afspraken van de Handreiking Samenwerking bij Strafbare Kindermishandeling. Daarin staat glashelder beschreven hoe je in dit soort zaken met elkaar zou moeten optrekken, en daar heeft elke betrokken instantie z’n handtekening onder gezet. Daarnaast voeren we in het kader van Veiligheid Voorop in het Landelijk Netwerk Zorg en Straf en in het Bestuurlijk Netwerk Zorg en Straf al jaren gesprekken over hoe we tot een betere samenwerking kunnen komen. En toch lukt het niet. Of toch lang niet altijd, en lang niet overal. Kennelijk moet het eerst wettelijk verplicht worden voordat mensen erachter komen dat je elkaar inderdaad kunt vertrouwen en dat je complementair bent aan elkaar. Hopelijk is de Kind Eerst-wetgeving de eerste aanzet voor een nieuwe manier van samenwerken, zodat we dat voor elkaar kunnen krijgen.”
https://www.om.nl/actueel/nieuws/2026/11/18/wederzijds-vertrouwen-met-een-beetje-dwang