Kontrola wykonania budżetu państwa jest najważniejszą kontrolą przeprowadzaną corocznie przez Najwyższą Izbę Kontroli. Jej celem jest dostarczenie niezależnej i obiektywnej informacji, w jaki sposób kontrolowane jednostki oraz rząd realizują budżet państwa. Równolegle w Narodowym Banku Polskim przeprowadzana jest kontrola służąca ocenie stopnia wykonania założeń polityki pieniężnej.
Prezes NIK, wypełniając konstytucyjny obowiązek, co roku przedkłada Sejmowi na posiedzeniu plenarnym dokument Analiza wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej zawierający podsumowanie efektów jednostkowych kontroli budżetowych.
Kontrola budżetowa ma charakter kompleksowy, obejmuje zagadnienia kontroli finansowej, kontroli zgodności i kontroli wykonania zadań. Prowadzona jest zgodnie z obowiązującymi założeniami metodycznymi, z zastosowaniem standardów kontroli NIK oraz międzynarodowych standardów kontroli.
Opis metodyki sporządzenia mapy wydatków publicznych w 2025 r.
NIK kontroluje działania dysponentów poszczególnych części budżetu państwa oraz wybranych dysponentów niższego stopnia. Kontroli podlega także wykonanie planów finansowych ujętych w załącznikach do ustawy budżetowej (np. państwowych funduszy celowych, agencji wykonawczych czy państwowych osób prawnych) oraz wykorzystanie środków publicznych przez inne podmioty, w tym beneficjentów dotacji i subwencji budżetowych. Liczba kontrolowanych jednostek jest corocznie określana z uwzględnieniem przepisów ustawowych i analizy ryzyka. Podmioty, które dysponują mniejszymi budżetami i poprawnie prowadzą gospodarkę finansową, są kontrolowane rzadziej, w cyklach kilkuletnich.
Wyniki poszczególnych kontroli jednostkowych przedstawiane są w wystąpieniach pokontrolnych a w przypadku części budżetowych, w których badane były jednostki podległe, sporządzane są informacje o wynikach kontroli.
W Narodowym Banku Polskim kontrolowana jest w szczególności zgodność działań podejmowanych przez organy banku z założeniami polityki pieniężnej ustalonymi przez Radę Polityki Pieniężnej oraz ich efekty.